مراقبت بعد از ارتودنسی و ریتینر؛ چگونه از برگشت دندانها جلوگیری کنیم؟
پایان درمان فعال ارتودنسی، با برداشتن براکتها یا پایان مرحله حرکت دندانها، به معنی پایان کامل مراقبتهای ارتودنسی نیست. پس از درمان، دندانها همچنان میتوانند در طول زمان تغییر موقعیت دهند و به همین دلیل مرحلهای به نام Retention یا نگهداری برای حفظ نتیجه درمان در نظر گرفته میشود.
در این مرحله، ریتینر یا نگهدارنده ارتودنسی نقش مهمی دارد. ریتینر میتواند ثابت یا متحرک باشد و انتخاب نوع آن و برنامه استفاده از آن به شرایط دندانها، نوع درمان و نظر متخصص ارتودنسی بستگی دارد.
در این مقاله با مهمترین نکات مراقبت بعد از ارتودنسی، انواع ریتینر، نحوه مراقبت و تمیز کردن آن، علت برگشت دندانها و اقداماتی که در صورت شکستن، گم شدن یا جدا شدن ریتینر باید انجام دهید آشنا میشوید.
بعد از ارتودنسی چرا به ریتینر نیاز داریم؟
پس از حرکت دادن دندانها در طول درمان ارتودنسی، بافتهای اطراف دندان و استخوان نگهدارنده نیز به زمان نیاز دارند تا خود را با موقعیت جدید تطبیق دهند.
علاوه بر این، دندانها حتی در افرادی که سابقه ارتودنسی ندارند نیز در طول زندگی میتوانند تغییر موقعیت دهند. بنابراین ممکن است بعد از پایان درمان، بدون استفاده مناسب از ریتینر، بخشی از نظم ایجادشده در دندانها تغییر کند.
به این تغییر موقعیت پس از درمان Relapse یا عود ارتودنسی گفته میشود.
آیا دندانها بعد از ارتودنسی دوباره کج میشوند؟
بله، امکان جابهجایی دندانها پس از ارتودنسی وجود دارد.
این موضوع لزوماً به معنی شکست درمان نیست. موقعیت دندانها تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار دارد و تغییرات بافتهای اطراف دندان، رشد و افزایش سن و رعایت یا عدم رعایت برنامه نگهداری میتوانند در ثبات نتیجه درمان نقش داشته باشند.
بررسیهای علمی نیز نشان دادهاند که علت Relapse پیچیده است و نمیتوان یک عامل واحد را برای همه بیماران مسئول دانست.
به همین دلیل، استفاده از ریتینر را باید بخشی از برنامه درمان ارتودنسی در نظر گرفت، نه یک مراقبت موقت و قابل حذف بدون نظر متخصص.
ریتینر چیست؟
ریتینر یا نگهدارنده ارتودنسی وسیلهای است که پس از پایان مرحله فعال درمان برای حفظ موقعیت دندانها استفاده میشود.
ریتینرها بهطور کلی به دو گروه تقسیم میشوند:
- ریتینر متحرک
- ریتینر ثابت
نوع ریتینر برای همه بیماران یکسان نیست. در برخی افراد ممکن است استفاده از یک نوع ریتینر کافی باشد و در برخی شرایط متخصص ارتودنسی استفاده از بیش از یک نوع نگهدارنده را توصیه کند.
انواع ریتینر بعد از ارتودنسی
۱. ریتینر متحرک
ریتینرهای متحرک توسط بیمار در دهان قرار داده میشوند و در زمانهای مشخص میتوان آنها را خارج کرد.
دو نمونه رایج عبارتاند از:
ریتینر شفاف یا Vacuum-formed
این نوع ریتینر از ماده شفاف ساخته میشود و معمولاً روی دندانها قرار میگیرد.
ظاهر آن نسبتاً نامحسوس است و در صورت تجویز متخصص، میتوان آن را برای تمیز کردن از دهان خارج کرد.
با این حال، میزان اثربخشی آن به رعایت برنامه استفاده نیز وابسته است؛ بنابراین فراموش کردن مکرر ریتینر میتواند باعث کاهش میزان نگهداری موقعیت دندانها شود.
ریتینر هاولی یا Hawley
ریتینر هاولی از یک بخش پلاستیکی و معمولاً سیمی برای نگهداری دندانها تشکیل شده است.
این نوع ریتینر نیز متحرک است و نحوه و مدت استفاده از آن باید مطابق دستور متخصص ارتودنسی باشد.
۲. ریتینر ثابت
ریتینر ثابت معمولاً یک سیم نازک است که به سطح داخلی تعدادی از دندانها متصل میشود.
از آنجا که بیمار آن را برای استفاده روزمره خارج نمیکند، نیاز به همکاری برای گذاشتن و برداشتن وسیله کمتر است؛ اما تمیز کردن اطراف سیم اهمیت بیشتری پیدا میکند.
یکی از نکات مهم درباره ریتینر ثابت این است که باید بهصورت دورهای بررسی شود. اگر اتصال سیم به یکی از دندانها جدا شود یا سیم آسیب ببیند، بهتر است بیمار در اولین فرصت با متخصص ارتودنسی تماس بگیرد.
ریتینر ثابت بهتر است یا متحرک؟
نمیتوان یک نوع ریتینر را برای همه بیماران «بهتر» دانست.
هر نوع ریتینر مزایا و محدودیتهای خاص خود را دارد و انتخاب آن به عواملی مانند وضعیت دندانها، نوع ناهنجاری، نتیجه درمان و برنامه نگهداری بستگی دارد.
در برخی بیماران ممکن است ریتینر ثابت و در برخی دیگر ریتینر متحرک انتخاب شود. گاهی نیز متخصص ارتودنسی ترکیبی از روشهای نگهداری را توصیه میکند.
بنابراین انتخاب ریتینر باید بر اساس شرایط فردی بیمار و نظر متخصص ارتودنسی انجام شود. شواهد موجود نیز نشان نمیدهند که یک طراحی یا نوع ریتینر در تمام شرایط برای همه بیماران بهترین انتخاب باشد.
ریتینر را چند ساعت در روز استفاده کنیم؟
برای این سؤال نمیتوان یک عدد ثابت برای همه بیماران تعیین کرد.
بسته به نوع ریتینر، شرایط دندانها و پروتکل درمانی، ممکن است متخصص ارتودنسی در دورهای استفاده طولانیتر و سپس استفاده شبانه را توصیه کند. در برخی بیماران نیز برنامه متفاوتی مورد نیاز است.
به همین دلیل، دستور متخصص ارتودنسی شما باید مبنای اصلی زمان استفاده از ریتینر باشد.
آیا استفاده از ریتینر بعد از ارتودنسی دائمی است؟
مدت استفاده از ریتینر به شرایط هر بیمار بستگی دارد، اما تغییر موقعیت دندانها میتواند در طولانیمدت نیز رخ دهد.
به همین دلیل، هدف از Retention فقط حفظ نتیجه در چند ماه اول نیست. بسیاری از منابع تخصصی ارتودنسی بر اهمیت نگهداری طولانیمدت تأکید دارند، زیرا دندانها حتی با گذشت زمان نیز میتوانند تغییر موقعیت دهند.
بنابراین بهتر است بیمار بدون هماهنگی با متخصص، استفاده از ریتینر را بهطور کامل متوقف نکند.
اگر یک شب ریتینر را فراموش کنیم چه میشود؟
فراموش کردن یک نوبت لزوماً به معنی شکست درمان نیست؛ اما تکرار این اتفاق میتواند برنامه نگهداری را مختل کند.
اگر مدت بیشتری ریتینر را استفاده نکردهاید و هنگام قرار دادن آن متوجه شدید که:
- دیگر بهدرستی روی دندانها قرار نمیگیرد،
- بسیار سفت شده است،
- باعث درد قابل توجه میشود،
- یا برای قرار دادن آن باید فشار زیادی وارد کنید،
آن را با زور جا نزنید و با متخصص ارتودنسی تماس بگیرید.
عدم فیت ریتینر میتواند با تغییر موقعیت دندان یا تغییر شکل خود وسیله مرتبط باشد و نیاز به بررسی دارد.
اگر ریتینر دیگر روی دندان جا نمیرود چه کنیم؟
اگر ریتینر متحرک دیگر بهدرستی روی دندانها قرار نمیگیرد، ابتدا آن را بررسی کنید.
ممکن است:
- دندانها نسبت به قبل تغییر موقعیت داده باشند؛
- ریتینر تغییر شکل داده باشد؛
- ریتینر آسیب دیده باشد؛
- یا مدت زیادی از استفاده آن گذشته باشد.
در چنین شرایطی، ریتینر را با فشار زیاد روی دندانها قرار ندهید.
بهتر است متخصص ارتودنسی وضعیت دندانها و خود ریتینر را بررسی کند و در صورت نیاز، درباره تنظیم، اصلاح یا ساخت ریتینر جدید تصمیم بگیرد.
چگونه ریتینر متحرک را تمیز کنیم؟
تمیز کردن منظم ریتینر برای حفظ بهداشت وسیله و سلامت دهان اهمیت دارد.
برای مراقبت از ریتینر:
- آن را مطابق دستور متخصص بهطور منظم تمیز کنید.
- پس از خارج کردن، آن را در محل تمیز و مناسب قرار دهید.
- ریتینر را در معرض آب یا حرارت زیاد قرار ندهید.
- برای تمیز کردن آن از روشهایی که میتوانند به ماده سازنده ریتینر آسیب بزنند استفاده نکنید.
- ریتینر را در زمانهایی که استفاده نمیکنید داخل محفظه مخصوص آن نگهداری کنید.
- اگر ریتینر دچار تغییر شکل، ترک یا شکستگی شد، آن را خودسرانه اصلاح نکنید.
آیا میتوان ریتینر شفاف را با آب داغ شست؟
بهتر است از آب داغ برای ریتینرهای متحرک استفاده نشود، زیرا گرما میتواند به برخی مواد سازنده ریتینر آسیب بزند یا باعث تغییر شکل آن شود.
روش دقیق تمیز کردن نیز باید با توجه به نوع ریتینر و دستور سازنده یا متخصص ارتودنسی انجام شود.
آیا هنگام غذا خوردن باید ریتینر را خارج کرد؟
این موضوع به نوع ریتینر و دستور متخصص بستگی دارد.
برای بسیاری از ریتینرهای متحرک، هنگام غذا خوردن وسیله از دهان خارج میشود.
اگر درباره ریتینر خود مطمئن نیستید، دستور متخصص ارتودنسی خود را در اولویت قرار دهید.
مراقبت از دندانها بعد از برداشتن براکت
با برداشتن براکتها، مراقبت از دندانها و لثه همچنان اهمیت دارد.
بعد از پایان درمان بهتر است:
- مسواک زدن منظم را ادامه دهید؛
- فضای بین دندانها را تمیز کنید؛
- وضعیت لثهها را زیر نظر داشته باشید؛
- برای معاینههای دورهای دندانپزشکی مراجعه کنید؛
- در صورت مشاهده لکههای سفید، پوسیدگی، خونریزی لثه یا حساسیت غیرطبیعی، موضوع را با دندانپزشک مطرح کنید.
پایان درمان ارتودنسی به معنی پایان مراقبتهای بهداشت دهان نیست.
آیا بعد از ارتودنسی هنوز باید نخ دندان بکشیم؟
بله.
پس از برداشتن براکتها نیز پلاک میتواند در فضاهای بین دندانها تجمع پیدا کند.
اگر ریتینر ثابت دارید، تمیز کردن اطراف سیم اهمیت بیشتری دارد، زیرا وجود سیم میتواند دسترسی به بعضی نواحی را دشوارتر کند.
روش مناسب تمیز کردن فضای بین دندانها باید بر اساس وضعیت دهان و نوع ریتینر انتخاب شود. در صورت وجود ریتینر ثابت، میتوانید روش مناسب استفاده از نخ دندان یا ابزارهای بیندندانی را از دندانپزشک یا متخصص ارتودنسی یاد بگیرید.
اگر ریتینر ثابت جدا شد چه کنیم؟
اگر سیم ریتینر ثابت از یکی از دندانها جدا شد یا احساس کردید سیم شل شده است، آن را دستکاری نکنید.
از کارهایی مانند:
- کشیدن سیم،
- بریدن آن،
- خم کردن آن،
- یا چسباندن مجدد آن در خانه
خودداری کنید.
بهتر است در اولین فرصت با متخصص ارتودنسی تماس بگیرید.
جدا شدن ریتینر ثابت میتواند باعث شود بخشی از دندانها دیگر بهدرستی تحت نگهداری قرار نگیرند. انجمن ارتودنسی بریتانیا نیز توصیه میکند در صورت شل شدن یا شکستگی ریتینر ثابت، بیمار برای دریافت راهنمایی با متخصص ارتودنسی تماس بگیرد.
چرا ریتینر ثابت جدا یا خراب میشود؟
ریتینر ثابت ممکن است در اثر جدا شدن ماده اتصالدهنده، آسیب مکانیکی یا تغییر شکل سیم دچار مشکل شود.
شواهد علمی نشان میدهند شکست ریتینرهای ثابت یک مسئله شناختهشده در مرحله نگهداری است و عوامل مختلفی میتوانند در آن نقش داشته باشند. به همین دلیل، بررسی دورهای ریتینر اهمیت دارد.
نکته مهم این است که نباید منتظر ماند تا دندانها کاملاً تغییر موقعیت دهند و سپس برای بررسی ریتینر اقدام کرد.
اگر ریتینر گم شود چه کنیم؟
اگر ریتینر متحرک خود را گم کردهاید، بهتر است موضوع را با متخصص ارتودنسی در میان بگذارید.
بهخصوص اگر مدت زیادی از پایان درمان نگذشته باشد، تأخیر در جایگزینی ریتینر ممکن است باعث تغییر موقعیت دندانها شود.
متخصص میتواند با توجه به وضعیت فعلی دندانها مشخص کند که آیا نیاز به ساخت ریتینر جدید وجود دارد یا اقدام دیگری لازم است.
چه عواملی باعث برگشت دندانها بعد از ارتودنسی میشوند؟
برگشت دندانها یا Relapse یک فرآیند چندعاملی است.
عوامل مؤثر میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- عدم رعایت برنامه استفاده از ریتینر؛
- تغییرات طبیعی موقعیت دندانها در طول زمان؛
- تغییرات مرتبط با بافتهای اطراف دندان؛
- رشد و افزایش سن؛
- برخی ویژگیهای اولیه درمان و وضعیت دندانها؛
- آسیب یا شکست ریتینر؛
- جدا شدن ریتینر ثابت؛
- رعایت نکردن برنامه پیگیری.
آیا میتوان از برگشت دندانها بعد از ارتودنسی جلوگیری کرد؟
هیچ روش نگهداری نمیتواند تضمین کند که دندانها در تمام طول زندگی بدون هیچ تغییری باقی بمانند.
اما میتوان با رعایت برنامه Retention احتمال تغییرات ناخواسته را کاهش داد.
مهمترین اقدامات عبارتاند از:
- ریتینر را مطابق دستور متخصص استفاده کنید.
- ریتینر متحرک را بهدرستی تمیز و نگهداری کنید.
- ریتینر ثابت را از نظر جداشدگی یا آسیب بررسی کنید.
- در صورت شکستن یا گم شدن ریتینر، مراجعه را به تعویق نیندازید.
- ویزیتهای پیگیری تعیینشده توسط متخصص را جدی بگیرید.
- بهداشت دهان و دندان را ادامه دهید.
هدف Retention، حفظ نتیجه درمان تا حد امکان است؛ نه ایجاد تضمین مطلق برای ثابت ماندن دندانها.
بعد از ارتودنسی هر چند وقت یکبار باید به متخصص مراجعه کرد؟
برنامه ویزیت بعد از درمان برای همه بیماران یکسان نیست.
متخصص ارتودنسی بر اساس نوع درمان، وضعیت دندانها و نوع ریتینر ممکن است برنامه مشخصی برای بررسیهای بعدی تعیین کند.
در صورتی که:
- نگهدارنده شکسته باشد؛
- ریتینر ثابت جدا شده باشد؛
- ریتینر متحرک دیگر فیت نباشد؛
- دندانها تغییر موقعیت داده باشند؛
- یا ریتینر گم شده باشد،
بهتر است برای دریافت راهنمایی منتظر ویزیت معمول بعدی نمانید.
آیا بعد از برداشتن ارتودنسی میتوان هر غذایی خورد؟
پس از برداشتن براکتهای ثابت، بسیاری از محدودیتهای غذایی مربوط به خود براکتها دیگر وجود ندارند.
با این حال، رعایت اصول تغذیه و مراقبت از دندانها همچنان اهمیت دارد.
بهتر است از عادتهایی مانند جویدن یخ یا اجسام بسیار سخت که میتوانند به دندانها یا ترمیمهای دندانی آسیب بزنند پرهیز کنید.
اگر ریتینر متحرک دارید، دستور متخصص درباره خارج کردن آن هنگام غذا خوردن را رعایت کنید.
۷ اشتباه رایج بعد از ارتودنسی
۱. کنار گذاشتن ریتینر بدون مشورت با متخصص
برداشتن براکت به معنی پایان مرحله نگهداری نیست.
۲. استفاده نامنظم از ریتینر
فراموش کردن مکرر ریتینر میتواند برنامه Retention را مختل کند.
۳. بیتوجهی به ریتینر شکسته یا جداشده
مشکل ریتینر بهتر است در اولین فرصت بررسی شود.
۴. فشار دادن ریتینری که دیگر فیت نیست
اگر ریتینر بهدرستی روی دندان قرار نمیگیرد، آن را با فشار زیاد جا نزنید.
۵. تمیز نکردن ریتینر
ریتینر متحرک باید بهطور منظم تمیز شود.
۶. بیتوجهی به بهداشت اطراف ریتینر ثابت
وجود سیم ثابت میتواند تمیز کردن برخی نواحی را دشوارتر کند و نیازمند توجه بیشتر باشد.
۷. تصور اینکه نتیجه ارتودنسی بدون مراقبت برای همیشه ثابت میماند
دندانها میتوانند در طول زندگی تغییر موقعیت دهند؛ بنابراین Retention بخش مهمی از مراقبت پس از درمان است.
سوالات متداول:
ریتینر را تا چند سال باید استفاده کرد؟
مدت استفاده برای همه بیماران یکسان نیست. از آنجا که دندانها میتوانند در طول زندگی تغییر موقعیت دهند، بسیاری از متخصصان ارتودنسی بر نگهداری طولانیمدت تأکید دارند. برنامه دقیق استفاده باید توسط متخصص تعیین شود.
اگر یک شب ریتینر را فراموش کنیم چه میشود؟
یک نوبت فراموششده لزوماً به معنی شکست درمان نیست؛ اما اگر عدم استفاده ادامه پیدا کند، احتمال تغییر موقعیت دندانها افزایش مییابد. اگر ریتینر پس از وقفه دیگر بهدرستی فیت نمیشود، آن را با فشار جا نزنید و با متخصص مشورت کنید.
آیا ریتینر ثابت نیاز به تمیز کردن دارد؟
بله. چون ریتینر ثابت در پشت دندانها قرار دارد، تمیز کردن اطراف آن اهمیت زیادی دارد. در صورت وجود ریتینر ثابت، روش مناسب تمیز کردن فضای بین دندانها را از دندانپزشک یا متخصص ارتودنسی یاد بگیرید.
اگر ریتینر ثابت جدا شد چه کنیم؟
سیم را نکشید، نبرید یا در خانه تعمیر نکنید. بهتر است در اولین فرصت با متخصص ارتودنسی تماس بگیرید تا وضعیت ریتینر و دندانها بررسی شود.
آیا ریتینر باعث برگشت نکردن کامل دندانها میشود؟
هیچ نوع ریتینری نمیتواند ثبات کامل و دائمی دندانها را تضمین کند. هدف Retention کاهش احتمال جابهجایی ناخواسته و کمک به حفظ نتیجه درمان است.
جمعبندی
مراقبت بعد از ارتودنسی فقط به روز برداشتن براکتها محدود نمیشود. مرحله نگهداری یا Retention بخش مهمی از درمان ارتودنسی است و ریتینر برای کمک به حفظ موقعیت دندانها پس از درمان استفاده میشود.
استفاده منظم از ریتینر طبق دستور متخصص، رعایت بهداشت دهان، تمیز نگه داشتن ریتینر متحرک، توجه به وضعیت ریتینر ثابت و مراجعه برای بررسیهای دورهای میتواند به حفظ نتیجه درمان کمک کند.
در عین حال، هیچ برنامهای نمیتواند ثابت ماندن کامل دندانها را برای تمام طول زندگی تضمین کند. به همین دلیل، برنامه Retention باید متناسب با شرایط هر بیمار تنظیم و در صورت بروز مشکل اصلاح شود.
اگر بهتازگی درمان ارتودنسی خود را به پایان رساندهاید یا درباره ریتینر، نحوه استفاده و مراقبت از آن سؤال دارید، بهتر است وضعیت دندانها و ریتینر شما توسط متخصص ارتودنسی بررسی شود.
برای دریافت مشاوره و بررسی وضعیت ریتینر خود، با مطب دکتر هاشمی عراقی تماس بگیرید.
منابع:
- Cochrane – Retention procedures for stabilising tooth position after treatment with orthodontic braces
- American Association of Orthodontists (AAO) – Orthodontic Retainers: Types, Care, & Life After Braces
- PubMed – Relapse and inadvertent tooth movement post orthodontic treatment in individuals with fixed retainers